Γράφει η Μαρίνα Χατζηεφραιμίδου
Εισαγωγή
Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, η γεωπολιτική ισχύς και η παγκόσμια κυριαρχία καθορίστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τον έλεγχο των φυσικών πόρων, και ειδικότερα από την εξόρυξη και την απρόσκοπτη διανομή του πετρελαίου. Στον 21ο αιώνα, ωστόσο, παρατηρείται μια ιστορική μετατόπιση του γεωπολιτικού κέντρου βάρους. Η νέα κινητήριος δύναμη της παγκόσμιας οικονομίας και της εθνικής ασφάλειας κατασκευάζεται σε υπερσύγχρονα εργοστάσια: πρόκειται για τους ημιαγωγούς, γνωστούς ευρέως ως μικροτσίπ (microchips). Όπως επισημαίνει χαρακτηριστικά ο ιστορικός Chris Miller, τα μικροτσίπ αποτελούν το “νέο πετρέλαιο” της σύγχρονης εποχής, καθώς η πρόσβαση σε αυτά καθορίζει την τεχνολογική και στρατιωτική επιβίωση των κρατών (Miller, 2022).
Τα μικροτσίπ αποτελούν τον «εγκέφαλο» κάθε ψηφιακής συσκευής. Ενσωματώνονται στα έξυπνα κινητά τηλέφωνα, στα δίκτυα τηλεπικοινωνιών επόμενης γενιάς, καθώς και στα προηγμένα οπλικά συστήματα και την τεχνητή νοημοσύνη (AI). Η ικανότητα ενός κράτους να εξασφαλίζει πρόσβαση σε προηγμένους ημιαγωγούς αποτελεί πλέον ζήτημα ύψιστης εθνικής ασφάλειας (Allen, 2022). Στην παρούσα έρευνα έχει αναλύεται ο εντεινόμενος γεωπολιτικός ανταγωνισμός γύρω από την παραγωγή των ημιαγωγών, εστιάζοντας στον «Ψυχρό Πόλεμο» μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και της Κίνας. Μέσα από τη μελέτη της βιβλιογραφίας, εξετάζεται η μοναδική γεωπολιτική θέση της Ταϊβάν, η αμερικανική στρατηγική των ελέγχων εξαγωγών, τα κινεζικά αντίποινα, καθώς και η προσπάθεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης να διεκδικήσει στρατηγική αυτονομία.
Κύρια Ανάλυση
Η Πολυπλοκότητα της Εφοδιαστικής Αλυσίδας και η Στρατηγική Θέση της Ταϊβάν
Για να γίνει κατανοητή η σφοδρότητα του τεχνολογικού ανταγωνισμού, καθίσταται αναγκαίο να εξεταστεί η δομή της παγκόσμιας εφοδιαστικής αλυσίδας των ημιαγωγών. Η παραγωγή μικροτσίπ αποτελεί ίσως την πιο σύνθετη κατασκευαστική διαδικασία στην ανθρώπινη ιστορία. Όπως σημειώνει ο οργανισμός Council on Foreign Relations (CFR), η εφοδιαστική αλυσίδα είναι βαθιά κατακερματισμένη: κάποιες εταιρείες σχεδιάζουν τα τσιπ (κυρίως στις ΗΠΑ), άλλες παρέχουν τον εξειδικευμένο εξοπλισμό λιθογραφίας (όπως η Ολλανδία), και άλλες αναλαμβάνουν τη φυσική κατασκευή στα λεγόμενα χυτήρια ή “foundries” (Sacks, 2023).
Αυτή η δομή έχει οδηγήσει σε μια ακραία γεωγραφική συγκέντρωση της παραγωγής, με απόλυτο επίκεντρο την Ταϊβάν. Η εταιρεία Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC), η οποία εδρεύει στο νησί, κατασκευάζει περίπου το 90% των πλέον προηγμένων μικροτσίπ παγκοσμίως (Arcuri & Lu, 2022). Η συντριπτική αυτή κυριαρχία έχει οδηγήσει στη διατύπωση της θεωρίας της «Ασπίδας Σιλικόνης» (Silicon Shield). Σύμφωνα με ανάλυση του ινστιτούτου CSIS, η εξάρτηση της παγκόσμιας οικονομίας από την Ταϊβάν λειτουργεί ως αποτρεπτικός παράγοντας έναντι μιας πιθανής κινεζικής στρατιωτικής επέμβασης. Μια τέτοια κρίση θα προκαλούσε άμεση διακοπή της παραγωγής, βυθίζοντας σε τεχνολογική κρίση τόσο τη Δύση όσο και την ίδια την Κίνα, η οποία είναι ο μεγαλύτερος εισαγωγέας μικροτσίπ (Arcuri & Lu, 2022). Ωστόσο, η υπερεξάρτηση από ένα «ενιαίο σημείο αποτυχίας» έχει θορυβήσει τις δυτικές δυνάμεις, ωθώντας τες στην αναζήτηση λύσεων.
Ο Τεχνολογικός Πόλεμος: Η Αμερικανική Στρατηγική των Ελέγχων Εξαγωγών
Εκλαμβάνοντας τη στρατηγική άνοδο της Κίνας ως τεράστια γεωπολιτική πρόκληση, οι Ηνωμένες Πολιτείες προχώρησαν στην αναθεώρηση της πολιτικής τους. Ο στόχος της Ουάσιγκτον είναι να υπονομεύσει την ικανότητα της Κίνας να αναπτύξει τεχνολογίες αιχμής με στρατιωτικές εφαρμογές. Τον Οκτώβριο του 2022, το Υπουργείο Εμπορίου των ΗΠΑ επέβαλε σαρωτικούς ελέγχους εξαγωγών (export controls). Σύμφωνα με τον αναλυτή Gregory Allen (2022), οι κανονισμοί αυτοί απαγορεύουν την πώληση των πιο προηγμένων μικροτσίπ τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ) και του εξοπλισμού κατασκευής τους στην Κίνα. Οι ΗΠΑ, χρησιμοποιώντας την επιρροή τους σε συμμάχους όπως η Ιαπωνία, δημιουργούν «σημεία πνιγμού» (choke points) για να εγκλωβίσουν την κινεζική τεχνολογική ανάπτυξη (Allen, 2022).
Παράλληλα, οι ΗΠΑ προχώρησαν στην ενίσχυση της δικής τους βιομηχανίας. Το 2022 ψηφίστηκε ο νόμος CHIPS and Science Act. Όπως αναφέρει σε επίσημη ανακοίνωσή του ο Λευκός Οίκος (The White House, 2022), ο νόμος αυτός διαθέτει 52,7 δισεκατομμύρια δολάρια σε άμεσες επιδοτήσεις για την κατασκευή νέων εργοστασίων ημιαγωγών εντός του αμερικανικού εδάφους. Αυτή η προσέγγιση εντάσσεται στη στρατηγική του “friend-shoring”, δηλαδή της μεταφοράς κρίσιμων βιομηχανιών σε γεωπολιτικά ασφαλή και φιλικά κράτη, απομακρύνοντας τις εφοδιαστικές αλυσίδες από τον κινεζικό έλεγχο (The White House, 2022).
Η Αντίδραση της Κίνας, τα Κρίσιμα Ορυκτά και η «Διχοτόμηση»
Από την πλευρά της, η Κίνα δεν παρέμεινε αδρανής. Αντιλαμβανόμενη τον κίνδυνο του αποκλεισμού, έθεσε ως εθνική προτεραιότητα την τεχνολογική της αυτάρκεια (localization), διοχετεύοντας τεράστια κρατικά κεφάλαια στην εγχώρια έρευνα (Miller, 2022). Επιπλέον, το Πεκίνο άρχισε να εργαλειοποιεί το δικό του γεωοικονομικό πλεονέκτημα: την κυριαρχία του στα κρίσιμα ορυκτά.
Το καλοκαίρι του 2023, η κινεζική κυβέρνηση επέβαλε αυστηρούς περιορισμούς στις εξαγωγές γαλλίου και γερμανίου. Σύμφωνα με ανάλυση του Ινστιτούτου Διεθνών Οικονομικών Peterson (PIIE), αυτά τα δύο μέταλλα είναι απολύτως κρίσιμα για την κατασκευή εξειδικευμένων ημιαγωγών, στρατιωτικών ραντάρ και οπτικών ινών, και η Κίνα ελέγχει σχεδόν ολοκληρωτικά την παγκόσμια παραγωγή τους (PIIE, 2023). Η κίνηση αυτή λειτούργησε ως ξεκάθαρη αντίποινα απέναντι στις αμερικανικές κυρώσεις. Η δυναμική αυτή αποδεικνύει ότι η παγκόσμια αγορά οδηγείται σε αυτό που ο Miller (2022) ονομάζει «διχοτόμηση» (bifurcation): τον κατακερματισμό του παγκόσμιου τεχνολογικού συστήματος σε δύο χωριστές και ανταγωνιστικές σφαίρες.
Ο Ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η Στρατηγική Αυτονομία
Μέσα σε αυτή τη σφοδρή αντιπαράθεση, η Ευρωπαϊκή Ένωση βρέθηκε να υστερεί. Όπως σημειώνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (European Commission, 2022), το μερίδιο της Ευρώπης στην παγκόσμια παραγωγή μικροτσίπ έχει συρρικνωθεί σε λιγότερο από 10%, καθιστώντας τις ευρωπαϊκές βιομηχανίες επικίνδυνα εξαρτημένες από τους προμηθευτές της Ασίας.
Προκειμένου να προστατεύσει την οικονομική της ασφάλεια, η ΕΕ προώθησε την Ευρωπαϊκή Πράξη για τα Μικροκυκλώματα (European Chips Act). Όπως αναλύεται σε έκθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (European Parliament, 2023), κεντρικός στόχος αυτής της νομοθεσίας είναι να διπλασιάσει το ευρωπαϊκό μερίδιο αγοράς στο 20% έως το 2030, μέσω επενδύσεων ύψους 43 δισεκατομμυρίων ευρώ. Με τη χαλάρωση των κανόνων για τις κρατικές ενισχύσεις (state aid), η Ευρώπη επιδιώκει να προσελκύσει τεράστια εργοστάσια (mega-fabs) στο έδαφός της, προσπαθώντας να κατοχυρώσει τη δική της «στρατηγική αυτονομία» (European Parliament, 2023).
Επίλογος
Συμπερασματικά, η βιομηχανία των ημιαγωγών έχει μετατραπεί στο απόλυτο πεδίο σύγκρουσης του 21ου αιώνα. Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Κίνα γύρω από την παραγωγή και τον έλεγχο των μικροτσίπ δεν αποτελεί μια απλή εμπορική διαμάχη, αλλά τη σύγχρονη μορφή διεκδίκησης της παγκόσμιας κυριαρχίας. Τα αμερικανικά μέτρα αποκλεισμού, τα κινεζικά αντίποινα με τα σπάνια μέταλλα, και η αγωνία της Ευρώπης να μην μείνει πίσω στις εξελίξεις, αναδιαμορφώνουν τον γεωπολιτικό χάρτη.
Η εποχή της ανεμπόδιστης τεχνολογικής παγκοσμιοποίησης δίνει τη θέση της στον οικονομικό εθνικισμό και τον κατακερματισμό των εφοδιαστικών αλυσίδων. Στο νέο αυτό πολυπολικό σύστημα, η υπολογιστική ισχύς αποτελεί το πιο κρίσιμο διακύβευμα. Η ικανότητα των κρατών να εξασφαλίσουν τη θέση τους σε αυτή την τεχνολογική «σκακιέρα» θα καθορίσει, τελικά, την ασφάλεια και την ευημερία τους στο μέλλον.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
- Allen, G. C. (2022). Choking Off China’s Access to the Future of AI. Center for Strategic and International Studies (CSIS). https://www.csis.org/analysis/choking-chinas-access-future-ai
- Arcuri, G., & Lu, S. (2022). Taiwan’s Semiconductor Dominance: Implications for Cross-Strait Relations and the Prospect of Forceful Unification. Center for Strategic and International Studies (CSIS). https://www.csis.org/blogs/perspectives-innovation/taiwans-semiconductor-dominance-implications-cross-strait-relations
- European Commission. (2022). European Chips Act. Βρυξέλλες: Ευρωπαϊκή Επιτροπή. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/european-chips-act
- European Parliament. (2023). The European Chips Act. European Parliamentary Research Service (EPRS). https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2022/733596/EPRS_BRI(2022)733596_EN.pdf
- Miller, C. (2022). Chip War: The Fight for the World’s Most Critical Technology. New York: Scribner.
- Peterson Institute for International Economics (PIIE). (2023). China’s export curbs on gallium and germanium: What is the impact?. https://www.piie.com/blogs/realtime-economics/2024/chinas-export-controls-critical-minerals-arent-starving-united-states
- Sacks, D. (2023). Why Is Taiwan So Important to the Global Economy?. Council on Foreign Relations (CFR). https://www.cfr.org/articles/why-taiwan-important-united-states
The White House. (2022). FACT SHEET: CHIPS and Science Act Will Lower Costs, Create Jobs, Strengthen Supply Chains, and Counter China. Washington, DC. https://kr.usembassy.gov/081022-fact-sheet-chips/