Του Νικόλαου Ζησόπουλου
Εισαγωγή
Η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος τα τελευταία χρόνια έχει αναδειχθεί σε ζήτημα αυξανόμενης σημασίας στο πεδίο του διεθνούς δικαίου, ιδίως λόγω της εντεινόμενης πίεσης που ασκείται στα θαλάσσια οικοσυστήματα και της ανάγκης διατήρησης της θαλάσσιας βιοποικιλότητας. Στο πλαίσιο αυτό, τα θαλάσσια πάρκα και, ευρύτερα, οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές αποτελούν βασικό εργαλείο περιβαλλοντικής προστασίας, η εφαρμογή του οποίου, όμως, συνδέεται άμεσα με τα όρια της κρατικής δικαιοδοσίας και τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο.
Η παρούσα μελέτη εξετάζει το διεθνές νομικό πλαίσιο που διέπει τη δημιουργία και τη διαχείριση θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών, με ιδιαίτερη έμφαση στη Σύμβαση για τη Βιολογική Ποικιλότητα (CBD), τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) και τη Συμφωνία BBNJ, και στη συνέχεια εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο το πλαίσιο αυτό ενσωματώνεται στην τουρκική έννομη τάξη. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα δύο νέα θαλάσσια πάρκα που θεσπίστηκαν από την Τουρκία στο Βόρειο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, καθώς και στα ζητήματα διεθνούς δικαίου που ανακύπτουν από τη γεωγραφική τους έκταση και τις πιθανές επιπτώσεις τους στα δικαιώματα και τις έννομες αρμοδιότητες τρίτων κρατών.
Ορισμός του θαλασσιού πάρκου
Τα “εθνικά θαλασσιά πάρκα” δεν ορίζονται από κάποια συνθήκη διεθνούς δίκαιου, αλλά εντάσσονται στην ευρύτερη έννοια της θαλάσσιας προστατευόμενης περιοχής (Marine protected Area – MPA).
Η Σύμβαση για τη Βιολογική Ποικιλότητα (CBD)[1] παρέχει το ευρύτερο διεθνές νομικό πλαίσιο για την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας. Στο πλαίσιο εφαρμογής της Σύμβασης, και ειδικότερα, μέσω της Απόφασης VII/5 της Διάσκεψης των Συμβαλλομένων Μερών, υιοθετήθηκε ο ακόλουθος ορισμός της “Marine and Coastal Protected Area”:
“μια σαφώς καθορισμένη περιοχή μέσα ή δίπλα στο θαλάσσιο περιβάλλον, μαζί με τα υπερκείμενα ύδατα και τη σχετική χλωρίδα, πανίδα, καθώς και ιστορικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά, η οποία έχει τεθεί υπό προστασία μέσω νομοθεσίας ή άλλων αποτελεσματικών μέσων, με αποτέλεσμα η θαλάσσια ή/και παράκτια βιοποικιλότητά της να απολαμβάνει υψηλότερο επίπεδο προστασίας από τις γύρω περιοχές.”
Παράλληλα, παρατίθεται και ο ορισμός που υιοθετεί η Διεθνής Ένωση Προστασίας της Φύσης (International Union for Conservation of Nature):
“έναν σαφώς οριοθετημένο γεωγραφικό χώρο, αναγνωρισμένο, αφιερωμένο και διαχειριζόμενο, μέσω νομικών ή άλλων αποτελεσματικών μέσων, με σκοπό τη μακροπρόθεσμη διατήρηση της φύσης, μαζί με τις συναφείς υπηρεσίες των οικοσυστημάτων και τις πολιτιστικές αξίες.”
Σε εθνικό επίπεδο, το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο θεσπίζεται και διέπεται από την εθνική νομοθεσία, η οποία καθορίζει τη γεωγραφική του έκταση, τις επιμέρους ζώνες προστασίας, τις επιτρεπόμενες και απαγορευμένες δραστηριότητες, καθώς και τα προβλεπόμενα μέτρα διαχείρισης και προστασίας που εφαρμόζονται εντός αυτού.
Διαχειριστικό πλαίσιο
Όσον αφορά το πλαίσιο διαχείρισης των θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών η CBD αναφέρει ότι προκειμένου να είναι αποτελεσματικό πρέπει να περιλαμβάνει διαφορετικά επίπεδα προστασίας, ανάλογα με τους στόχους διατήρησης και τις ανάγκες κάθε περιοχής. Ειδικότερα, προβλέπεται ότι σε ορισμένες προστατευόμενες περιοχές οι ανθρώπινες και εξορυκτικές δραστηριότητες δύνανται να επιτρέπονται υπό κατάλληλους περιορισμούς, ενώ σε άλλες, υψηλότερου επιπέδου προστασίας, οι εξορυκτικές δραστηριότητες αποκλείονται και άλλες σημαντικές ανθρωπογενείς πιέσεις περιορίζονται ή εξαλείφονται. Η ισορροπία μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων προστασίας εναπόκειται από το ενδιαφερόμενο κράτος, ανάλογα με τους στόχους της εκάστοτε περιοχής.
Παράλληλα, η CBD αναφέρει ότι η αποτελεσματική διαχείριση των προστατευόμενων περιοχών προϋποθέτει σαφή εθνικά νομικά ή εθιμικά πλαίσια, τα οποία να αποτρέπουν επιβλαβείς δραστηριότητες, καθώς και μηχανισμούς συμμόρφωσης και επιβολής. Ως εκ τούτου, το ειδικό καθεστώς κάθε προστατευόμενης περιοχής καθίσταται αναγκαίο να καθορίζει ποιες δραστηριότητες απαγορεύονται, ποιες επιτρέπονται υπό συγκεκριμένους όρους και περιορισμούς και, γενικότερα, ποιοι κανόνες διαχείρισης εφαρμόζονται για την επίτευξη των στόχων προστασίας της.
Όρια δικαιοδοσίας
Η Σύμβαση για τη Βιολογική Ποικιλότητα (CBD) αναγνωρίζει τη δυνατότητα λήψης μέτρων για την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας και σε περιοχές πέραν των ορίων εθνικής δικαιοδοσίας. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι ένα κράτος μπορεί μονομερώς να θεσπίσει εθνικό θαλάσσιο πάρκο στην ανοικτή θάλασσα. Το άρθρο 4 της CBD, σχετικά με το πεδίο εφαρμογής της, διακρίνει μεταξύ των περιοχών που βρίσκονται εντός της εθνικής δικαιοδοσίας ενός κράτους και των δραστηριοτήτων ή διαδικασιών που τελούν υπό τη δικαιοδοσία ή τον έλεγχό του και λαμβάνουν χώρα πέραν αυτής. Παράλληλα, το άρθρο 5 προβλέπει την υποχρέωση των κρατών να συνεργάζονται, μεταξύ άλλων, για τη διατήρηση της βιολογικής ποικιλότητας σε περιοχές πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας.
Η προσέγγιση αυτή αποτυπώνεται και στην απόφαση 5 της Διάσκεψης των Συμβαλλομένων Μερών της CBD[2], η οποία περιλαμβάνει ειδική αναφορά στα θαλάσσια προστατευόμενα πάρκα σε περιοχές πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας (Marine Protected Areas in Areas Beyond National Jurisdiction). Η CBD, επομένως, αναγνωρίζει την ανάγκη δημιουργίας και λειτουργίας θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών στην ανοικτή θάλασσα, αλλά υπογραμμίζει ότι αυτές πρέπει να θεσπίζονται μέσω διεθνούς συνεργασίας και σύμφωνα με το ισχύον διεθνές δίκαιο. Συνεπώς, η Σύμβαση δεν απονέμει σε ένα μεμονωμένο κράτος αυτοτελή δικαιοδοσία για τη μονομερή κήρυξη «εθνικού θαλάσσιου πάρκου» σε περιοχή πέραν της εθνικής του δικαιοδοσίας.
Η UNCLOS θέτει επίσης όρια στην άσκηση κρατικής δικαιοδοσίας ως προς την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Στο πλαίσιο αυτό, το BBNJ Agreement[3], ως συμφωνία εφαρμογής της UNCLOS, εξειδικεύει το κανονιστικό πλαίσιο για την προστασία και τη διατήρηση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας σε περιοχές πέραν εθνικής δικαιοδοσίας. Ωστόσο, μολονότι ένα κράτος μπορεί να λαμβάνει μέτρα προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος στην ΑΟΖ του, δεν μπορεί να επεκτείνει μονομερώς την εθνική του δικαιοδοσία στην ανοικτή θάλασσα. Για τις περιοχές πέραν εθνικής δικαιοδοσίας, το BBNJ προβλέπει διεθνές πλαίσιο για τη δημιουργία θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών.
Η περίπτωση της Τουρκίας
Ορισμός στο τουρκικό δίκαιο
Στην τουρκική έννομη τάξη, δεν υφίσταται αυτοτελές νομοθετικό πλαίσιο για τα Εθνικά Θαλάσσια Πάρκα (Deniz Millî Parkı), αλλά η νομική τους βάση ερείδεται στον Νόμο 2873[4] του 1983 περί Εθνικών Πάρκων (Millî Parklar Kanunu). Ο εν λόγω νόμος ως «εθνικό πάρκο» ορίζει :
“τμήμα της φύσης που διαθέτει, από επιστημονική και αισθητική άποψη, σπάνιες σε εθνικό και διεθνές επίπεδο φυσικές και πολιτιστικές αξίες πόρων, καθώς και αξίες προστασίας, αναψυχής και τουρισμού.”
Διαχειριστικό πλαίσιο στην Τουρκία
Σε αντιστοιχία με την διεθνή συνθήκη, στην τουρκική νομοθεσία, ο νόμος περί Εθνικών Πάρκων προβλέπει ένα γενικό καθεστώς προστασίας για τις περιοχές που υπάγονται στις διατάξεις του. Ειδικότερα, το άρθρο 14 απαγορεύει την υποβάθμιση της φυσικής και οικολογικής ισορροπίας, την καταστροφή της άγριας ζωής, τις παρεμβάσεις που μπορούν να αλλοιώσουν τα χαρακτηριστικά της περιοχής, καθώς και δραστηριότητες που προκαλούν ρύπανση του εδάφους, των υδάτων ή του αέρα. Παράλληλα, προβλέπει περιορισμούς ως προς δραστηριότητες όπως η παραγωγή δασικών προϊόντων, η θήρα και η βόσκηση, όταν αυτές διαταράσσουν τη φυσική ισορροπία, ενώ η κατασκευή και λειτουργία εγκαταστάσεων επιτρέπεται κατ’ αρχήν μόνο εφόσον προβλέπεται από τα εγκεκριμένα σχέδια ή συντρέχει συγκεκριμένος και επιτακτικός λόγος δημοσίου συμφέροντος.
Παράλληλα, ο ίδιος νόμος προβλέπει ότι το καθεστώς προστασίας εξειδικεύεται για κάθε συγκεκριμένη περιοχή.Σύμφωνα με το άρθρο 4, καταρτίζονται, λαμβάνοντας υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τους σκοπούς προστασίας και χρήσης της κάθε περιοχής, μακροπρόθεσμο σχέδιο ανάπτυξης, σχέδιο ανάπτυξης και σχέδιο διαχείρισης. Επομένως, όπως και στο πλαίσιο της CBD, το τουρκικό δίκαιο συνδυάζει ένα γενικό επίπεδο προστασίας, το οποίο εφαρμόζεται στις περιοχές που υπάγονται στον νόμο, με ειδικότερους κανόνες διαχείρισης και χρήσεων, οι οποίοι καθορίζονται μέσω των σχεδίων που αφορούν την εκάστοτε προστατευόμενη περιοχή.
Μεγάλη σημασία εμφανίζει και το άρθρο 3 του νόμου το οποίο παρέχει τη νομική βάση για τον χαρακτηρισμό συγκεκριμένων περιοχών ως εθνικών πάρκων με απόφαση του Προέδρου της Δημοκρατίας.
Τα δύο νέα θαλάσσια πάρκα
Τον Ιούνιο του 2025 η Τουρκιά κατέθεσε στην αρμόδια υπηρεσία της UNESCO (Marine spatial planning global[5]), χάρτη για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό της χωράς[6].
Ο χάρτης αυτός μεταξύ άλλων αποτύπωνε τις γενικές θαλάσσιες ζώνες, τις ναυτιλιακές διαδρομές, τις περιοχές αλιείας και τα εξωτερικά όρια διεκδικήσεων, με βάση την αρχή της μέσης γραμμής με την Ελλάδα στο Αιγαίο χωρίς να υπολογίζονται τα χωρικά ύδατα που παράγουν τα νησιά, καθιστώντας δηλαδή τον χάρτη παράνομο σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Ο χάρτης αποτυπώνει επίσης τις θέσεις της Τουρκίας στην Ανατολική μεσόγειο, χωρίς να υπολογίζεται η επήρεια του Καστελόριζου, ενώ παράλληλα παρουσιάζονται και οι διεκδικήσεις της στην Μαύρη Θάλασσα. Συμπερασματικά, ο συγκεκριμένος χάρτης δεν αποτελεί κάτι άλλο από απλώς ένα μέσω εκπλήρωσης του σχεδίου της «γαλάζιας πατρίδας» (mavi vatan)[7]
Τον Αύγουστο του 2025 μέσω του DEHUKAM και της εθνικής της πλατφόρμας DMP TURKIYE[8]) επικαιροποίησε τον χάρτη, προσθέτοντας πάνω του δύο συγκεκριμένες περιοχές ως «Προτεινόμενα Θαλάσσια Πάρκα». Το πρώτο βρίσκεται στην περιοχή του βορειοανατολικού αιγαίου ανάμεσα στην Ίμβρο, Σαμοθράκη και Λήμνο (Northern Aegean MarinePark[9]) (1.742,14 τετρ. Χλμ.) ενώ το δεύτερο βρίσκεται στην ανατολική Μεσόγειο (Fethiye-Kas Marine Park[10]) (21.706,03 τετρ. Χλμ.).
Ο χάρτης με τα θαλάσσια πάρκα δεν κατατέθηκε άμεσα στην UNESCO αλλά αναρτήθηκε στην εθνική τουρκική πλατφόρμα (DMP TURKIYE), η οποία διασυνδέεται με την Marine spatial planning global και επομένως ανανεώνεται συνεχώς.
Κατ’ εφαρμογή της διάταξης 3 του νόμου 2873, με τις υπ’ αριθ. 11626[11] και 11627[12] Προεδρικές αποφάσεις της 15ης Αυγούστου 2026, έναν χρόνο μετά την αποτύπωσή τους στον χάρτη, οι περιοχές Fethiye-Kaş και Βόρειου Αιγαίου χαρακτηρίστηκαν ως Εθνικά Θαλάσσια Πάρκα. Ο πρόεδρος Ερντογάν, υπογράφοντας τα συγκεκριμένα Διατάγματα επικυρώνει τις συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές, οι οποίες από «προτεινόμενα» πάρκα έγιναν μέρος της επίσημης τουρκικής εσωτερικής νομοθεσίας (Νόμος 2873[13]).
Μεγάλη εντύπωση προκαλεί το γεγονός πως τα προεδρικά διατάγματα καταγράφουν πλήρως ποια είναι τα γεωγραφικά όρια των περιοχών αυτών, αλλά δεν εξηγούν καθόλου ποια είναι τα όρια στις δραστηριότητες, που αναφέρονται στον νόμο 2873, που επιτρέπονται και απαγορεύονται στα συγκεκριμένα εθνικά θαλάσσια πάρκα, επιβεβαιώνοντας πως η κίνηση αυτή δεν αποτελεί πράξη προστασίας του περιβάλλοντος αλλά στρατηγική θαλάσσιων διεκδικήσεων εις βάρος της Ελλάδα.
Το θαλάσσιο πάρκο στο βόρειο Αιγαίο – η περίπτωση της στρατικοποίησης της νήσου Ίμβρου.
Όπως φαίνεται και στον χάρτη 2, το θαλάσσιο πάρκο του Βορείου Αιγαίου ξεκινά από τις τουρκικές ακτές, περικλείει σχεδόν εξ ολοκλήρου το νησί της Ίμβρου και φτάνει μέχρι τη θαλάσσια περιοχή μεταξύ της Λήμνου και της Σαμοθράκης.
Όπως αναφέραμε προηγουμένως, το τμήμα του πάρκου που εκτείνεται πέρα από την τουρκική χωρική θάλασσα δημιουργεί ζήτημα ως προς τα όρια της τουρκικής δικαιοδοσίας και τα δικαιώματα τρίτων κρατών.
Αξίζει, ωστόσο, να εξεταστεί ξεχωριστά η περίπτωση της Ίμβρου. Το νησί περιβάλλεται σχεδόν εξ ολοκλήρου από τη νέα προστατευόμενη θαλάσσια περιοχή, ενώ ταυτόχρονα διαθέτει σημαντική στρατιωτική παρουσία και παράκτιες στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Το γεγονός αυτό δημιουργεί ένα εύλογο ερώτημα σχετικά με τη συνύπαρξη της περιβαλλοντικής προστασίας με τη στρατιωτική δραστηριότητα στην ίδια περιοχή.
Σύγκριση τουρκικής με διεθνή νομοθεσία
Συγκριτικά, το διεθνές και το τουρκικό νομικό πλαίσιο παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες ως προς τη βασική προσέγγιση της προστασίας των θαλάσσιων περιοχών. Το διεθνές δίκαιο, μέσω της CBD και της UNCLOS, αναγνωρίζει την ανάγκη προστασίας και διατήρησης της θαλάσσιας βιοποικιλότητας, ενώ παράλληλα συνδέει την άσκηση περιβαλλοντικών μέτρων με τα όρια της κρατικής δικαιοδοσίας. Η CBD προβλέπει τη δημιουργία και διαχείριση θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών μέσω εθνικών, περιφερειακών και διεθνών μηχανισμών, με διαφορετικά επίπεδα προστασίας και δυνατότητα, ανάλογα με το καθεστώς της περιοχής, διατήρησης ή περιορισμού ανθρώπινων και εκμεταλλευτικών δραστηριοτήτων. Η UNCLOS, από την πλευρά της, αναγνωρίζει στα παράκτια κράτη συγκεκριμένα δικαιώματα και δικαιοδοσία στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, ενώ ταυτόχρονα επιβάλλει γενική υποχρέωση προστασίας και διατήρησης του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Αντίστοιχα, η τουρκική νομοθεσία, και ειδικότερα ο Νόμος 2873 περί Εθνικών Πάρκων, παρέχει το εθνικό νομικό πλαίσιο για τον χαρακτηρισμό προστατευόμενων περιοχών και την επιβολή ειδικών κανόνων διαχείρισης και προστασίας. Η βασική διαφορά είναι ότι το διεθνές δίκαιο καθορίζει κυρίως το πλαίσιο, τα όρια δικαιοδοσίας και τις διεθνείς υποχρεώσεις του κράτους, ενώ η τουρκική νομοθεσία μετατρέπει το πλαίσιο αυτό σε συγκεκριμένο εθνικό καθεστώς προστασίας, μέσω της πράξης χαρακτηρισμού, των ορίων της περιοχής και των ειδικών κανόνων που εφαρμόζονται σε αυτήν.
Συμπεράσματα
Από την εξέταση του διεθνούς και του τουρκικού νομικού πλαισίου προκύπτει ότι η τουρκική νομοθεσία για τις προστατευόμενες περιοχές είναι, σε γενικές γραμμές, συμβατή με τις βασικές αρχές του διεθνούς δικαίου για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Ωστόσο, η εφαρμογή του συγκεκριμένου πλαισίου στην περίπτωση των νέων θαλάσσιων πάρκων του Βορείου Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου δημιουργεί σημαντικά ζητήματα ως προς τα όρια της τουρκικής δικαιοδοσίας και την έκταση των έννομων αποτελεσμάτων τους.
Ειδικότερα, η επέκταση του πάρκου πέραν των περιοχών που τελούν υπό τουρκική δικαιοδοσία δεν μπορεί, βάσει του διεθνούς δικαίου, να παράγει μονομερή έννομα αποτελέσματα έναντι τρίτων κρατών ούτε να επηρεάσει τα δικαιώματά τους. Η Ελλάδα έχει άλλωστε υποστηρίξει επισήμως ότι η τουρκική ανακήρυξη δεν μπορεί να επηρεάσει ελληνικά δικαιώματα στις συγκεκριμένες περιοχές. Παράλληλα, η απουσία σαφώς προσδιορισμένων κανόνων σχετικά με το τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται στις συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές δημιουργεί πρόσθετα ερωτήματα ως προς την ουσιαστική εφαρμογή του καθεστώτος προστασίας.
Ως αποτέλεσμα, η μονομερής επέκταση ενός καθεστώτος περιβαλλοντικής προστασίας πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας, χωρίς προηγούμενη συνεννόηση με τα ενδιαφερόμενα κράτη, έρχεται σε αντίθεση με τις βασικές αρχές του διεθνούς δικαίου και, παράλληλα, εγείρει ερωτήματα ως προς το κατά πόσο το συγκεκριμένο καθεστώς εξυπηρετεί στην πράξη τον ίδιο τον σκοπό της προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος.
Βιβλιογραφία :
- Convention on Biological Diversity (2004)Decision VII/5: Marine and coastal biological diversity. UNEP/CBD/COP/DEC/VII/5. Montreal: Convention on Biological Diversity. Available at: https://www.cbd.int/doc/decisions/cop-07/cop-07-dec-05-en.pdf (Accessed: 20 August 2026).
- MSPglobal2030 (2025) Türkiye. UNESCO-IOC/European Union, MSPglobal2030. Available at: https://www.mspglobal2030.org/msp-roadmap/msp-around-the-world/turkiye/(Accessed: 20 August 2026).
- Republic of Türkiye, Ministry of National Education (n.d.) Türkiye’nin Deniz Sınırı (Mavi Vatan). Available at: Ministry of National Education – Mavi Vatan map (Accessed: 20 August 2026).
- Republic of Türkiye (1983) Millî Parklar Kanunu [National Parks Law], Law No. 2873. Resmî Gazete, 11 August 1983, No. 18132. Available at: Mevzuat Bilgi Sistemi(Accessed: 20 August 2026).
- Republic of Türkiye (2026a) Ekli Harita ile Koordinat Listesinde Sınırları Belirtilen Alanın “Fethiye-Kaş Deniz Milli Parkı” Olarak Belirlenmesi Hakkında Karar (Karar Sayısı: 11626). Resmî Gazete, 16 August 2026, No. 33342. Available at: Resmî Gazete (Accessed: 20 August 2026).
- Republic of Türkiye (2026b) Ekli Harita ile Koordinat Listesinde Sınırları Belirtilen Alanın “Kuzey Ege Deniz Milli Parkı” Olarak Belirlenmesi Hakkında Karar (Karar Sayısı: 11627). Resmî Gazete, 16 August 2026, No. 33342. Available at: Resmî Gazete (Accessed: 20 August 2026).
- Secretariat of the Convention on Biological Diversity (2018) Compilation of national experiences in achieving Aichi Biodiversity Target 11 in marine and coastal areas, including area-based management measures used in marine fisheries and other ocean sectors. CBD/SBSTTA/22/INF/27. Montreal: Convention on Biological Diversity. Available at: https://www.cbd.int/doc/c/d4c9/9cae/909c9460303adf1b0dca5f9c/sbstta-22-inf-27-en.pdf (Accessed: 20 August 2026).
- Türkiye MSP Platform (2025) Türkiye’s Marine Spatial Planning. Ankara University National Center for the Sea and Maritime Law (DEHUKAM). Available at: https://dmpturkiye.dehukam.org/en/home-page/ (Accessed: 20 August 2026).
- United Nations (2023) Agreement under the United Nations Convention on the Law of the Sea on the Conservation and Sustainable Use of Marine Biological Diversity of Areas Beyond National Jurisdiction. A/CONF.232/2023/4. New York: United Nations. Available at: United Nations Digital Library (Accessed: 20 August 2026).
[1] Η Τουρκία είναι συμβαλλόμενο μέρος της CBD από τις 15 Μαΐου 1997.
Secretariat of the Convention on Biological Diversity, 2018
[2] Convention on Biological Diversity, 2004
[3] United Nations, 2023
[4] Republic of Türkiye, 1983
[5] MSPglobal2030, 2025
[6] Βλ. Χάρτης 1
[7] Βλ. Χάρτης 2
Republic of Türkiye, Ministry of National Education, n.d.
[8] Βλ. Türkiye MSP Platform, 2025
[9] Βλ. Χάρτης 3
[10] Βλ. Χάρτης 4
[11] Βλ. Republic of Türkiye, 2026
[12] Βλ. ο.π.
[13] Βλ. Republic of Türkiye (1983)